Có một điều mà bạn sẽ sớm nhận ra nếu từng theo dõi thị trường nông sản đủ lâu: giá không bao giờ biến động theo một đường thẳng. Nó giật lên, rơi xuống, đôi khi chỉ vì một chi tiết mà lúc đầu bạn nghĩ là “không đáng kể”. Tôi từng mắc sai lầm đó, đặc biệt khi bỏ qua mấy biến số tưởng nhỏ như chi phí vận chuyển hay tỷ giá.

Và rồi bạn bắt đầu thấy bức tranh rộng hơn. Không chỉ là cung cầu đơn giản. Nó là một mạng lưới các biến số chồng chéo.

Thời tiết và biến đổi khí hậu

Thời tiết cực đoan trực tiếp làm thay đổi sản lượng, từ đó kéo giá nông sản tăng hoặc giảm mạnh.

Bạn không cần nhìn quá xa. Chỉ cần một mùa hạn kéo dài hoặc mưa trái vụ là đủ để sản lượng cà phê, lúa hay tiêu biến động rõ rệt. Hiện tượng El Niño là ví dụ điển hình. Khi El Niño xuất hiện, lượng mưa giảm ở Đông Nam Á, khiến năng suất cây trồng tụt xuống đáng kể.

Tôi từng theo dõi giá cà phê trong một chu kỳ El Niño. Điều thú vị là giá không tăng ngay lập tức. Nó chậm, rồi bất ngờ tăng mạnh khi thị trường “nhận ra” sản lượng thực sự bị ảnh hưởng. Độ trễ này khiến nhiều người đánh giá sai xu hướng giá nông sản.

Biến đổi khí hậu còn làm mọi thứ kém dự đoán hơn. Trước đây, bạn có thể dựa vào mùa vụ khá ổn định. Giờ thì… không còn chắc nữa. Và khi sự chắc chắn biến mất, giá bắt đầu dao động mạnh hơn.

Chi phí đầu vào: phân bón, xăng dầu, vận chuyển

Chi phí đầu vào tăng làm giá nông sản tăng theo, đặc biệt qua chi phí phân bón và xăng dầu.

Đây là yếu tố mà bạn sẽ cảm nhận rất rõ nếu từng làm việc trực tiếp với nông dân hoặc chuỗi cung ứng. Khi giá dầu tăng, chi phí vận chuyển tăng gần như ngay lập tức. OPEC – tổ chức điều phối sản lượng dầu – thường gián tiếp ảnh hưởng đến giá nông sản thông qua biến động giá năng lượng.

Phân bón cũng vậy. Trong giai đoạn 2021–2022, giá phân bón toàn cầu tăng hơn 80% [1]. Điều đó không chỉ làm chi phí sản xuất tăng mà còn khiến nhiều nông dân giảm lượng sử dụng, dẫn đến sản lượng thấp hơn.

Có một chi tiết nhỏ nhưng đáng chú ý: chi phí không tăng đồng đều. Bạn có thể thấy xăng tăng nhanh, nhưng giá nông sản phản ứng chậm. Khoảng lệch này chính là nơi thị trường “tích lũy áp lực”, rồi sau đó điều chỉnh mạnh.

Chính sách thương mại và thuế

Chính sách thương mại như EVFTA hoặc thuế xuất khẩu trực tiếp định hình dòng chảy nông sản và giá cả.

Hiệp định EVFTA đã mở cửa thị trường châu Âu cho nhiều mặt hàng nông sản Việt Nam với thuế suất thấp hơn. Điều này làm tăng nhu cầu xuất khẩu, kéo giá nội địa lên trong một số thời điểm.

Nhưng chính sách không phải lúc nào cũng thuận chiều. Khi một quốc gia áp thuế xuất khẩu để giữ nguồn cung trong nước, giá nội địa có thể giảm, trong khi giá quốc tế lại tăng.

Tôi thường thấy nhiều người đánh giá thấp yếu tố này vì nó “không nhìn thấy được” như thời tiết. Nhưng thực tế, một thay đổi nhỏ về thuế có thể làm lệch toàn bộ dòng cung cầu.

Tỷ giá ngoại tệ và biến động tiền tệ

Biến động tỷ giá ảnh hưởng trực tiếp đến giá nông sản thông qua xuất nhập khẩu.

Khi đồng nội tệ mất giá, hàng xuất khẩu trở nên rẻ hơn với người mua quốc tế. Điều này thường làm tăng nhu cầu, kéo giá nông sản trong nước tăng theo.

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam điều hành tỷ giá theo nhiều mục tiêu, trong đó có kiểm soát lạm phát. IMF cũng thường đưa ra các khuyến nghị về ổn định tiền tệ. Nhưng trong thực tế, bạn sẽ thấy tỷ giá vẫn dao động đủ để tạo ra ảnh hưởng rõ rệt. Có thể tham khảo thêm giá tại banggianongsan.com

Một ví dụ đơn giản: khi USD mạnh lên, các hợp đồng nông sản quốc tế (thường định giá bằng USD) trở nên đắt đỏ hơn với nhiều nước. Điều này có thể làm giảm nhu cầu toàn cầu, khiến giá giảm — dù sản lượng không thay đổi nhiều.